• - مشکلات موجود کشور با تکيه بر علم و پژوهش قابل حل است . مقام معظّم رهبري مدظله‌العالی
  • - دستيابي به قله‌هاي رفيع علم و رسيدن به جايگاه اولي علم جهان آرماني تحقيق‌يافتني است. مقام معظّم رهبري مدظله‌العالی
  • ـ علم‌گرايي‌ و علم‌محوري بايد در همه بخش‌ها گفتمان مسلط جامعه شود. مقام معظّم رهبري مدظله‌العالی
  • - فضاي عمومي کشور بايد فضاي ترويج، توليد، گسترش علم، تحقيق و پرورش عالم و محقق باشد. مقام معظّم رهبري مدظله‌العالی
  • هنر ما معماری آینده مطلوب شماست
  • آینده هم اکنون است
  • هر چه آينده پيش بيني ناپذير تر ، آينده پژوهي ضروري تر
  • ما مخالفان سر سخت پیش بینی آینده هستیم/ما سازنده گان آینده هستیم
1
مروری بر مهم ترین رصدخانه هاي علم و فناوري در جهان

مقدمه :
امروزه رصدخانه هاي متعددي در جهان كار رصد روندها و تحولات علم، فناوري و نوآوري را انجام مي دهند. بیشترین تعداد رصدخانه هاي علم و فناوري در کشورهای اروپائی فعالیت میکنند. هم اکنون کشورهايي همچون:کانادا، انگلستان، فرانسه،‌ اسپانيا و هلند رصدخانه هاي مهمي در زمينه علم و فناوري تاسيس نموده اند. کميسيون اروپا، يونسكو و سازمان توسعه و همكاري هاي اقتصادي (OECD) نيز از چند رصدخانه در زمينه عمومي علم و فناوري و زمينه تخصصي فناوري اطلاعات حمايت مي کند. براي نمونه در منطقه "ميدلند" انگلستان چندين رصدخانه منطقه اي در شمال غرب، شمال شرق، جنوب غرب و ... فعاليت مي کنند و نقش بزرگي را در توسعه اقتصادي و فناوری منطقه ايفا ميکنند.
اين مراکز با ايجاد شبکه اي از سازمان ها، دانشگاه ها، مراکز تحقيقاتي و شرکت هاي دولتي و خصوصي فعال در منطقه، با ديده باني و ارزيابي شاخص هاي اجتماعي، علمي، فناوري و اقتصادي، سازمان هاي منطقه اي را در فرآيند سياست گذاري و تصميم گيري ياري مي کنند.


در نقاط مختلف جهان مراکزی با ماموريت رصد مستمر روندها و رويدادهای علم و فناوری و با عنوان رصدخانه (observatory) فعاليت می کنند. حمايت نهادهای مهم منطقه ای و جهانی همچون کميسيون اروپا و يونسکو و همچنين نهادهای دولتی اعم از وزارتخانه های کليدی و مراکز پژوهشي دولتی از رصدخانه ها نشان می دهد که اين مراکز از اهميت بالايي در عرصة تصميم سازی و سياستگذاری علم و فناوري برخوردارند. همچنين حضور نهادهای دولتی و فراملی در جمع حاميان مالی و معنوی رصدخانه ها، وابستگی اين موسسات به حمايت های دولتی را نشان می دهد. هر چند که رصدخانه هايي همچون EITO در زمينة فروش گزارش ها و جلب حمايت بخش خصوصي توفيقات فراوانی حاصل نموده اند، اما به نظر می رسد که بقا و شکوفايي اين مراکز به حمايت های دولتی وابسته است.
برخی از مهمترین رصدخانه های مورد بررسی در دنبا با وجود اختلافات و گوناگونی های فراوان، با يکديگر نقاط مشترک قابل توجهی دارند. مهم ترين ويژگی مشترک اين رصدخانه ها را می توان ساختار شبکه ای آن ها قلمداد نمود. اين موسسات از حيث ساختار، تعاملات، حاميان مالی و روش های رصد علم و فناوری بر شبکه ای از نخبگان، ذينفعان و سازمان های فراملی، دولتی و خصوصی اتکا دارند. اين ويژگی به اين مراکز کمک می کند تا با ساختاری سبک تر، هزينة کمتر و کارآيي بالاتر به جمع آوری و تحليل اطلاعات مورد نياز پرداخته و به انتشار آن ها اقدام کنند. بسياری از موسسات رصد، از جمله رصدخانه علم و فناوری اروپا عملا در قالب نوعی از مراکز آينده نگاری به ايفای نقش می پردازند. به عبارت ديگر در اين مراکز فاصله قابل توجهی بين آينده نگاری و رصد علم و فناوری وجود ندارد. به اين ترتيب می توان مراکز رصد را نوعی از مراکز آينده نگاری در نظر گرفت. همچنین رصد نوآوری يکی از موضوعات کليدی رصدخانه ها و يکی از مهمترين علل ايجاد چنين مراکزي بشمار می رود. رصد نوآوری را می توان به مثابه گام مهمی در ارتقاء فرايند نوآوری در نظر داشت.

مطالعه تطبیقی رصد خانه های علم وفناوری در جهان
در نقاط مختلف جهان مراکزي با ماموریت رصد مستمر روندها و رویدادهاي علم و فناوري و با عنوان رصدخانه فعالیت می کنند. رصدخانه ها با وجود اختلافات و گوناگونی هاي فراوان، با یکدیگر نقاط مشترك قابل توجهی دارند.
بررسی نقاط اشتراك این مراکز می تواند الگوي عمومی رصدخانه هاي علم و فناوري را مشخص کند. برخی از مهم ترین مشترکات رصدخانه هاي علم و فناوري مورد بررسی در این مقاله عبارتند از:

-1 وابستگی به حمایت هاي دولتی: حمایت نهادهاي مهم منطقه اي و جهانی همچون کمیسیون اروپا و یونسکو و همچنین نهادهاي دولتی اعم از وزارتخانه هاي کلیدي و مراکز پژوهشی دولتی از رصدخانه ها نشان می دهد که این مراکز از اهمیت بالایی در عرصۀ تصمیم سازي و سیاستگذاري علم و فناوري برخوردارند. همچنین حضور نهادهاي دولتی و فراملی در جمع حامیان مالی و معنوي رصدخانه ها، وابستگی این موسسات به حمایت هاي دولتی را نشان در زمینۀ فروش گزارش ها و جلب حمایت بخش خصوصی EITO می دهد. هر چند که رصدخانه هایی همچون توفیقات فراوانی حاصل نموده اند، اما به نظر می رسد که بقا و شکوفایی این مراکز به حمایت هاي دولتی وابسته است.

-2 ساختار شبکه اي: مهم ترین ویژگی مشترك این رصدخانه ها را می توان ساختار شبکه اي آن ها قلمداد نمود. این موسسات از حیث ساختار، تعاملات، حامیان مالی و روش هاي رصد علم و فناوري بر شبکه اي از نخبگان، ذینفعان و سازمان هاي فراملی، دولتی و خصوصی اتکا دارند. این ویژگی به این مراکز کمک می کند تا با ساختاري سبک تر، هزینۀ کمتر و کارآیی بالاتر به جمع آوري و تحلیل اطلاعات مورد نیاز پرداخته و به انتشار آن ها اقدام کنند. البته باید توجه داشت که فرایند رصد علم و فناوري بدون ایجاد شبکه هاي گسترده و متخصص از کارآمدي لازم برخوردار نخواهد بود. این شبکه ها از حیث تامین اطلاعات کمی و کیفی، تامین تحلیلگران، انجام طرح هاي پژوهشی مشترك و سرانجام تامین مالی به رصدخانه ها کمک می کنند. فرایند رصد اگر به شکل مداوم (و نه طرح هاي منقطع پژوهشی) صورت پذیرد به شدت به شبکه هاي گسترده، پراکنده و داراي تخصص هاي مختلف نیاز خواهد داشت.رمز موفقیت و کارآیی این مراکز نیز به گستردگی، پراکندگی و میزان عمق تخصص شبکه ها بستگی دارد.

-3 گسترش تعاملات فراملی و بین المللی: رصدخانه هاي علم و فناوري مهم و موفق جهان بخشی از توفیقات خود را مدیون تعاملات فراملی و بین المللی خود می باشند. حتی برخی از رصدخانه هاي بنگاهی همچون رصدخانه فناوري اطلاعات و ارتباطات تلفونیکا، با احداث دفاتري در نقاط مختلف جهان دامنۀ فعالیت هاي خود را در تمام نقاط جهان گسترانیده اند. به عبارت دیگر مراکز رصد و فعالیت هاي پژوهشی مرتبط از فرایندي جهانی برخوردارند و بدون نگاه جهانی نمی توان به درك درستی از تحولات علم و فناوري در ابعاد ملی، منطقه اي و بنگاهی دست یافت.
شبکه هاي جهانی رصد » در این میان رصدخانه هایی که ویژگی شبکه اي بودن و نگاه جهانی را با یکدیگر ترکیب می کنند به دست می یابند. «

-4 توجه به آینده نگاري: بسیاري از مراکز رصد علم و فناوري، از جمله رصدخانه علم و فناوري اروپا عملا نوعی مرکز آینده نگاري به شمار می روند. در این مراکز رصد علم و فناوري و آینده نگاري به یکدیگر نزدیک می شوند. به این ترتیب شاید بتوان رصدخانه هاي علم و فناوري را نوعی از مراکز آینده پژوهی قلمداد کرد.

-5 ضرورت رصد نوآوري: رصد نوآوري یکی از موضوعات کلیدي رصدخانه ها و یکی از مهمترین علل ایجاد چنین مراکزي بشمار می رود. از آن جایی که رصد نوآوري و روندهاي مرتبط با آن، خود گامی از فرایند نوآوري بشمار می رود، تاسیس مراکزي با این ماموریت، در آینده از اهمیت بیشتري برخوردار خواهد شد.با توجه به موارد فوق رصدخانه ها مراکزي هستند که از طریق رصد علم، فناوري و نوآوري، شبکه سازي میان خبرگان، ذینفعان و مراکز ملی و بین المللی، گسترش تعاملات و همکاري هاي علمی و نیز آینده نگاري علم و فناوري به فرایند رشد وتوسعه بنگاه ها، نواحی، کشورها و مناطق مختلف دنیا کمک می کنند.

 


(جدول 1)مطالعه تطبیقی رصد خانه های علم وفناوری در جهان

رصد خانه موضوع فعالیت وابستگی نحوه فعالیت ابعاد فعالیت خروجی نوع گزارش ها
رصد خانه فناوری اطلاعات اروپا (EITO) فناوری اطلاعات و ارتباطات, لوازم الکترونیکی کمیسیون اروپا, شبکه اسپانسرهای خصوصی تیم های کاری/شبکه اسپانسرهای خصوصی منطقه ای و بین المللی تحلیل و پیش بینی بازار, رصد تحولات فناوری کمی و کیفی
رصد خانه علم و فناوری اروپا(ESTO) کلیه حوزه ها ی علم و فناوری مرکز تحقیقات الحاقی کمیسیون اروپا شبکه سازی  منطقه ای ( اروپا) آینده نگاری , ارزیابی و سیاست گذاری فناوری  کمی و کیفی
رصد خانه علم و فناوری کانادا کلیه حوزه های علم و فناوری مرکز تحقیقات میان رشته ای علم و فناوری کانادا شبکه سازی /تیم های کاری ملی( کانادا) تحلیل و ارزیابی فناوری , بانک اطلاعات تحقیقات  
 کمی و کیفی
رصد خانه علم و فناوری هلند(NowT) کلیه حوزه های علم و فناوری وزارت آموزش, فرهنگ و علوم هلند چندین دانشگاه در هلند تیم های کاری در دانشگاه / منابع موسسات آمار ملی /هلند انتشار گزارش شاخص های علم و فناوری , وضعیت تحقیق و توسعه  کمی
رصد خانه علم و فناوری فرانسه (OST) کلیه حوزه های علم و فناوری شبکه 15 سازمان ( وزارت خانه دانشگاه , مراکز تحقیقاتی دولتی و خصوصی تیم های تحلیل آمار ,طراحی شاخص ها و سیاست گزاری /منابع موسسات آمار ملی ( فرانسه ) انتشار گزارش شاخص های علم و فناوری بانک اطلاعات کمی
رصد خانه نوآوری دانشگاه کاردیف نو آوری و توسعه اقتصادی دانشگاه کاردیف انگلستان شبکه سازی منطقه ای ( اروپا) آینده نگاری  کیفی
رصد خانه نو آوری مرکز تجاری سیلواکو انگلستان فناوری اطلاعات و ارتباطات رسانه و محیط زیست پارک تجاری کامپس پوینت کمبریج تیم های کاری بین المللی ( اروپا و امریکا) تجزیه و تحلیل بازار , رصد تحولات فناوری  کمی و کیفی
رصد  خوشه ها در اروپا IT, بیو فناوری, زیست محیطی, خودروو .... کمیسیون اروپا تیم های کاری منطقه ای ( اروپا) تحلیل اقتصادی و فناوری خوشه ها کمی و کیفی
رصد خانه نو آوری دانشگاه کلیما مکزیک نو آوری های آموزش دانشگاه کلیما مکزیک شبکه سازی , تیم های کاری ملی ( مکزیک) تجزیه و تحلیل و ارزیابی نو آوری بانک اطلاعات نو آوری کیفی
رصد خانه تکنولوژی جدید و آموزش insight فناوری های نوین آموزش کنسر سیوم شبکه مدارس اروپا شبکه سازی بین المللی اطلاع رسانی سیاست گذاری و نو آوری های آموزش کیفی
رصد خانه تلفنیکا فناوری های اطلاعات و ارتباطات شرکت تلفنیکا تیم های کاری در مناطق مختلف , شبکه سازی نو آوری  ملی ( اسپانیا) و بین المللی رصد تحولات فناوری , شناسایی ایده های جدید کیفی
رصد خانه منطقه مید لند غربی اقتصاد, فناوری , فرهنگ, جامعه و کسب و کار شبکه اسپانسر ها( سازمان های محلی دولتی و خصوصی ) تیم های کاری / شبکه سازی منطقه ای محلی ( مید لند غربی ) و ملی گزارش شاخص های توسعه اقتصادی , ارزیابی و سیاست گذاری کسب و کار , اقتصاد و فناوری کمی و کیفی

 



انتشارات

نشریه علمی آموزشی آینده پژوهی

 

 

فصلنامه علمی تخصصی

   

1