• - مشکلات موجود کشور با تکيه بر علم و پژوهش قابل حل است . مقام معظّم رهبري مدظله‌العالی
  • - دستيابي به قله‌هاي رفيع علم و رسيدن به جايگاه اولي علم جهان آرماني تحقيق‌يافتني است. مقام معظّم رهبري مدظله‌العالی
  • ـ علم‌گرايي‌ و علم‌محوري بايد در همه بخش‌ها گفتمان مسلط جامعه شود. مقام معظّم رهبري مدظله‌العالی
  • - فضاي عمومي کشور بايد فضاي ترويج، توليد، گسترش علم، تحقيق و پرورش عالم و محقق باشد. مقام معظّم رهبري مدظله‌العالی
  • هنر ما معماری آینده مطلوب شماست
  • آینده هم اکنون است
  • هر چه آينده پيش بيني ناپذير تر ، آينده پژوهي ضروري تر
  • ما مخالفان سر سخت پیش بینی آینده هستیم/ما سازنده گان آینده هستیم
1
چگونه ديد‌ه‌باني كنيم؟

شنيده‌ايم كه ديده‌بان چشم توپخانه است. در ميدان نبرد، ديده‌بان از نقطه‌اي مشرف به دشمن تمامي تحركات و فعاليت‌هاي آنان را تحت نظر گرفته و با كمك وسايل ارتباطي به فرماندهان و تصميم‌گيرندگان منتقل مي‌سازد. او حتي مي‌تواند بسياري از تحركات را تفسير و تعبير كرده و از همين طريق به فرماندهان در اخذ تصميم‌ ياري رساند. يك ديده‌بان مي‌تواند تشخيص دهد كه ورود نيروي تازه نفس به خط مقدم به قصد تحكيم خطوط دفاعي است يا دشمن در حال تعويض نيروهاي خسته‌ي خويش است و يا قصد حمله دارد. در چنين شرايطي ارسال اطلاعات خام و بدون تفسير فرماندهان و مديران را با مشكل مواجه خواهد ساخت. از ديگر سوي ديده‌بان بايد واجد شرايطي خاص باشدتا بتواند وظايف خويش را به شكلي مطلوب به انجام رساند. آشنايي با نقشه خواني، نحوه استفاده ازقطب‌نما، تخمين مسافت،آشنايي با ابزارها وادوات جنگي، شناخت اقسام آرايش نظامي ... به ديده‌بان كمك مي‌كند تا اطلاعات قابل اتكايي براي فرماندهان مهيا سازد. محل استقرار ديده‌بان نيز اهميت بسيار دارد. او بايستي در جايي موضع گيرد كه امكان پايش و ردگيري همه‌ي تحولات را داشته باشد. ديده‌بان هم‌چنين نيازمند ابزارهايي براي ايجاد ارتباط با فرماندهان بوده تا اطلاعات خويش را به سرعت و دقت به آنان منتقل سازد.ترسيم تصويري ساده از ديد‌ه‌بان در عرصه‌ي ميدان رزم مي‌تواند ما را به درك بهتر ديد‌باني علوم، فناوري وسامانه‌هاي هوشمند رهنمون سازد.
محيط به‌شدت تغيير‌پذير و در حال دگرگوني، مالامال از فرصت و تهديدهاست. در اين حوزه نيز اشراف بر تحولات، تفسير و تحليل تغييرات محيطي و ارائه‌ي آن به تصميم‌گيرندگان مشابه نقشي است كه ديد‌ه‌بانان ميدان نبرد برعهده دارند. حال پرسش اساسي اين است كه چگونه مي‌توان در سپهر دانش و فناوري‌ها ديده‌باني كرد و چه رخدادهايي را بايستي مورد توجه قرار داد؟ براي پاسخ گفتن به اين پرسش بررسي مهم‌ترين تكنيك‌ها و ابزارهاي ديده‌باني امري ضروري است.


در حقيقت ديده‌باني علوم و فناوري‌ها از چهار طريق فراهم مي‌آيد:

1 ـ پيمايش علوم و فناوري
در روش پيمايش رخدادها و روندهايي كه آينده را تحت تأثير قرار مي‌دهند و در حال حاضر تنها به‌صورت سيگنال‌هاي بسيار ضعيف وجود دارند شناسايي و تشخيص داده مي‌شوند. در روش اخير علوم و فناوري‌هايي كه احتمال ظهور آن‌ها در آينده وجود دارد مورد بررسي و تحليل قرار مي‌گيرند. بديهي است اطلاق شناسايي پيش از ظهور بر اين روش بهترين گزينه مي‌باشد.
2 ـ پايش علوم و فناوري‌ها
رصد مستمر رخدادها و روندهايي كه در مرحله‌ي پيمايش پيش‌بيني و يا شناسايي شده‌اند در مرحله‌ي پايش به انجام مي‌رسد. هدف از پايش علوم و فناوري‌ها درك اين موضوع است كه آيا روندها و رخدادهاي مورد نظر در حال تقويت هستند يا تضعيف؟شناسايي علوم وفناوري‌هاي نوظهوروتلاش‌هاي فناورانه در اين حوزه معنا خواهد يافت.
3ـ ردگيري علوم و فناوري‌ها
در فرآيند ردگيري، بر حوزه‌ يا ناحيه‌ي ويژه‌اي از علوم و فناوري‌ها متمركز خواهد شد. ناگفته پيداست كه جهش‌هاي علمي و فناورانه‌، نقاط قوت و ضعف آن و هم‌چنين راهبرد و چشم‌اندازهاي ترسيم‌شده‌ي كشورو سمت وسوگيري تحقيقاتي ما را ملزم مي‌سازد كه بر بخش‌هايي از علوم و فناوري‌ها توجه و تأكيد بيشتري داشته باشيم. بديهي است اجراي چنين راهبردي در سايه‌ي فرآيند ردگيري علوم و فناوري‌ها مصداق مي‌يابد.
4ـ شبيه‌سازي علوم و فناوري‌ها
در فرآيند شبيه‌سازي فرمول‌ها و معادلات حاكم بر روابط بين عوامل مختلف مؤثر بر آينده علوم و فناوري‌ها بررسي شده و بر پايه‌ي آن‌ها تصويري از آينده‌ي موضوع مورد بررسي توليد مي‌شود. تصويري كه مي‌تواند آينه‌ي تمام نماي دانش يا فناوري ويژه‌اي باشد.
در چنين فضايي ديده‌باني تنها به‌معناي بازتاب دادن رخدادها و روندها نيست بلكه گونه‌اي تحليلي از ديده‌باني به انجام مي‌رسد.هر يك از اين روش‌هاي چهار گانه كه به اتفاق فرآيند ديده‌باني را تجسم مي بخشند، سهم معين و مشخصي در كار ديده‌باني و برنامه‌ريزي آينده را بر عهده دارند.
موضوعات ديده‌باني
داده‌ها و اطلاعات نهفته و آشكار فردي در فرآيندي ذهني به دانش تبديل ‌شده و دانش چرخ‌هاي فناوري را به حركت وا مي‌دارد و فناوري به نوبه‌ي خود هويت مستقلي به نام صنعت را موجب مي‌شود. در طول اين فرآيند طولاني و پر پيچ و خم پيمايش، پايش، ردگيري و شبيه‌سازي هر يك بخشي از كار رمزگشايي را برعهده دارند. اما موضوع مجهول و مغفول در اين فرآيند اين پرسش بنيادي است كه اساساً چه چيزي بايست ديده‌باني شود؟ در شرايطي كه فرآيندهاي مرتبط با تولد، بلوغ و شكوفايي دانش و فناوري‌ها هزاران موضوع بكر و تازه را به همراه دارد، آيا امكان رصد همه‌ي تغييرات وجود دارد؟ و آيا رصد تمامي اين تغييرات ممكن، ضروري و اجتناب‌ناپذير است؟
در پاسخ به اين پرسش بايد اذعان داشت كه همه‌ي تغييرات مي‌توانند به سهم خويش و در ترسيم آينده مؤثر باشند، اما تعدد و تكثر آن‌ها موجب مي‌شود كه در فرآيند ديده‌باني شاخص‌هايي را براي كارآمدي موضوعات وضع كنيم. در حقيقت موضوعاتي مي‌تواند در ديده‌باني مورد توجه باشد كه در يكي از اين دسته‌بندي‌هاي علوم جاي گيرد:
• علوم و فناوري‌هاي در حال ظهور كه در زمان حال تنها سيگنال‌هاي ضعيفي از آن به گوش مي‌رسد.
• علوم و فناوري‌هاي نوظهور و در حال تكامل كه موجد تغييرات اساسي در آينده خواهند بود.
• علوم و فناوري‌هاي كليدي و راهبردي كه در عرصه‌ي سياست و نبرد نقش تعيين‌كننده و موازنه‌اي دارند.
• علوم و فناوري‌هاي بنيادي كه بناي ساير علوم و فناوري‌ها بر آن واقع مي‌شود.
انجام چنين رسالت خطيري نيازمند زيرساخت‌هاي لازم براي ديده‌باني و به عبارت روشن‌تر در گرو طراحي و ايجاد شبكه‌ي ديده‌باني است. شبكه‌اي درهم تنيده و متشكل از افراد، سازمان‌ها و انديشه‌هاي آينده‌مدار كه سوداي آينده‌اي متعالي براي ميهن سربلندمان را در سر دارند.
جایگاه رصد در آینده پژوهی
اساسا پيش بينی فناوری بر رصد مدوام و جهانی فناوری ها اتکاء دارد ] 3 .[روشهای مختلفی برای آینده پژوهی و رصد فناوری ها وجود دارد که اکثر انسانها بعضی از آنها را بصورت تجربی در طول دوران زندگی، آموخته اند. اکثر این روشها بر این نکته تاکید دارند که بجای تمرکز و مطالعه بر رویدادها و رخدادهای روزمره، باید بر روندها (تغییرات درازمدت و پیوسته) تمرکز کرد. در ادامه چند نمونه از رایج ترین روشهای آینده پژوهی به اختصار بیان شده است :
دیده بانی: دیده بانی يا پويش محيطی (scanning) عبارت است از تلاش مداوم به منظور شناسايي تغييرات عمده در محيط پيرامون سازمان يا گروه ] 4 [ . همچنين از منظر مولفان کتاب راهنماي آينده نگاری فناوری يونيدو، پويش محيطي يعني: «فرايند رسمی يا غير رسمی پايش تغييرات»[5]. در اين تعريف، ديدبانی مشتمل بر پايش (monitoring) روندهاست.
پایش روند: ادوارد کورنيش در مشهورترين کتاب خود پايش روندها (trends monitoring) را اين چنين تعريف می کند: «پايش يک روند به معنای پاييدن آن و ارائه گزارش منظم يافته ها به تصميم گيران است. به عنوان مثال، نرخ فزايندة بيکاری يا شيوع يک بيماری جديد کشنده می تواند تاثير عمده اي بر بسياری از سازمان ها و جوامع داشته باشد» ] 6 [. بر خلاف نظر مولفان کتاب يونيدو، “وندل بل” آينده پژوه شهير و استاد دانشگاه ييل اعتقاد دارد که پايش روندها نسبت به ديدبانی شمول و عموميت دارد. بر اساس نظر بل ديدبانی، پيش بينی، ارزيابی، واکنش و رهگيری روند مورد توجه، برخی از مراحل پايش روندها را تشکيل می دهند[7].

 



انتشارات

نشریه علمی آموزشی آینده پژوهی

 

 

فصلنامه علمی تخصصی

   

1